Monkey Brain: Γιατί είμαστε πιο πρωτόγονοι απ’ όσο νομίζουμε

Μας αρέσει να πιστεύουμε ότι είμαστε απόλυτα λογικά όντα. Χτίζουμε πόλεις, δημιουργούμε τεχνητή νοημοσύνη, μελετάμε το σύμπαν και περνάμε ώρες αναλύοντας τη συμπεριφορά μας.

Κι όμως, κάτω από όλη αυτή την πολυπλοκότητα, ο ανθρώπινος εγκέφαλος εξακολουθεί να είναι βαθιά επηρεασμένος από το εξελικτικό του παρελθόν.

Ο όρος «monkey brain» δεν αποτελεί επιστημονικό όρο για κάποιο συγκεκριμένο τμήμα του εγκεφάλου. Χρησιμοποιείται περισσότερο ανεπίσημα για να περιγράψει παλαιότερους, εξελικτικά διατηρημένους μηχανισμούς που επηρεάζουν τις παρορμήσεις, τα συναισθήματα, την προσοχή και τις αντιδράσεις επιβίωσής μας.

Με άλλα λόγια, ζούμε σε έναν σύγχρονο κόσμο, αλλά πολλοί από τους μηχανισμούς του εγκεφάλου μας διαμορφώθηκαν σε ένα περιβάλλον εντελώς διαφορετικό από το σημερινό.

To monkey brain δημιουργήθηκε για την επιβίωση, όχι για τη σύγχρονη ζωή

Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης εξέλιξης, η επιβίωση εξαρτιόταν από την ικανότητά μας να εντοπίζουμε γρήγορα απειλές, να βρίσκουμε τροφή, να διατηρούμε κοινωνικούς δεσμούς και να αποφεύγουμε τον αποκλεισμό από την ομάδα.

Γι’ αυτό το monkey brain παραμένει ιδιαίτερα ευαίσθητο σε κινδύνους, κοινωνική απόρριψη, status, ανταμοιβές, καινούργια ερεθίσματα, αβεβαιότητα, αίσθηση του ανήκειν και άμεση ικανοποίηση.

Πριν από χιλιάδες χρόνια, η απόρριψη από την κοινωνική ομάδα μπορούσε να έχει πραγματικές συνέπειες για την επιβίωση. Σήμερα, το να μη σου απαντήσει κάποιος σε ένα μήνυμα συνήθως δεν αποτελεί πραγματική απειλή. Παρ’ όλα αυτά, το νευρικό μας σύστημα μπορεί να αντιδράσει σαν να έχει συμβεί κάτι πολύ σημαντικό.

Το περιβάλλον άλλαξε πολύ πιο γρήγορα από τον εγκέφαλό μας.

Το monkey brain αγαπά την άμεση ανταμοιβή

Το σύστημα ανταμοιβής μας εξελίχθηκε σε έναν κόσμο όπου οι έντονα ανταποδοτικοί πόροι ήταν σχετικά περιορισμένοι.

Η τροφή απαιτούσε προσπάθεια. Οι νέες πληροφορίες είχαν αξία. Η κοινωνική αποδοχή είχε σημασία. Και οι ευκαιρίες για ευχαρίστηση δεν εμφανίζονταν κάθε λίγα δευτερόλεπτα.

Σήμερα κουβαλάμε μαζί μας συσκευές που μπορούν να μας προσφέρουν σχεδόν ασταμάτητη διέγερση: ένα notification, ένα like, ένα καινούργιο video, ένα μήνυμα, μια αγορά, μια νέα πληροφορία.

Αυτές οι εμπειρίες αλληλεπιδρούν με τα ντοπαμινεργικά συστήματα ανταμοιβής και μάθησης του εγκεφάλου, στα οποία συμμετέχουν περιοχές όπως η κοιλιακή καλυπτρική περιοχή και το ραβδωτό σώμα.

Η ντοπαμίνη δεν είναι απλώς η «ορμόνη της ευχαρίστησης». Συμμετέχει σημαντικά στο κίνητρο, τη μάθηση, την πρόβλεψη ανταμοιβής και την αναζήτηση εμπειριών που ο εγκέφαλος θεωρεί σημαντικές.

Γι’ αυτό πολλές φορές η προσμονή μιας ανταμοιβής μπορεί να είναι πιο ισχυρή από την ίδια την ανταμοιβή. Το monkey brain μαθαίνει ότι ίσως το επόμενο swipe έχει κάτι ενδιαφέρον. Και κάνεις άλλο ένα… κι άλλο ένα..

Το monkey brain μισεί την αβεβαιότητα

Ο εγκέφαλός μας προσπαθεί συνεχώς να προβλέψει τι θα συμβεί στη συνέχεια.

Όταν δεν μπορούμε να προβλέψουμε μια κατάσταση, η προσοχή και η επαγρύπνηση μπορεί να αυξηθούν καθώς ο εγκέφαλος προσπαθεί να μειώσει την αβεβαιότητα.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους που μπορούμε να εγκλωβιστούμε στο overthinking.

Κι αν συμβεί αυτό; Τι εννοούσε όταν είπε εκείνο; Κι αν πάρω τη λάθος απόφαση;

Συχνά πιστεύουμε ότι αν σκεφτούμε λίγο περισσότερο, τελικά θα φτάσουμε στην απόλυτη βεβαιότητα. Μερικές φορές, όμως, απλώς δεν υπάρχουν αρκετές πληροφορίες.

Ο monkey brain συνεχίζει να ψάχνει επειδή η ίδια η αβεβαιότητα μπορεί να του δημιουργεί δυσφορία.

Το monkey brain ενδιαφέρεται πολύ για το τι πιστεύουν οι άλλοι

Οι άνθρωποι είμαστε βαθιά κοινωνικά όντα.

Ο εγκέφαλός μας παρακολουθεί συνεχώς εκφράσεις προσώπου, τόνο φωνής, κοινωνική θέση, αποδοχή και απόρριψη.

Γι’ αυτό και η κριτική ενός ανθρώπου μπορεί κάποιες φορές να καταλαμβάνει περισσότερο χώρο στο μυαλό μας από τα θετικά σχόλια είκοσι άλλων.

Από εξελικτική άποψη, το να αγνοήσουμε μια πιθανή κοινωνική απειλή μπορούσε να έχει μεγαλύτερο κόστος από το να αγνοήσουμε κάτι θετικό.

Στη σύγχρονη ζωή, όμως, αυτή η τάση μπορεί να γίνει εξαντλητική. Ένα αρνητικό σχόλιο στα social media μπορεί ξαφνικά να αποκτήσει μεγαλύτερη ψυχολογική βαρύτητα από εκατοντάδες θετικά.

Αλλά είμαστε κάτι περισσότερο από το monkey brain μας

Η εξέλιξη δεν μας άφησε μόνο με ένστικτα και παρορμήσεις.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος ανέπτυξε εξαιρετικές ικανότητες εκτελεστικού ελέγχου, μεταγνώσης, σχεδιασμού, αναστολής και αυτοπαρατήρησης, οι οποίες συνδέονται σε μεγάλο βαθμό με δίκτυα που περιλαμβάνουν τον προμετωπιαίο φλοιό.

Μπορούμε να αισθανθούμε μια παρόρμηση χωρίς να την ακολουθήσουμε. Μπορούμε να φοβόμαστε και παρ’ όλα αυτά να προχωρήσουμε. Μπορούμε να θέλουμε την άμεση ικανοποίηση και να επιλέξουμε έναν μακροπρόθεσμο στόχο.

Και, ίσως το σημαντικότερο, μπορούμε να παρατηρήσουμε τις ίδιες μας τις σκέψεις και να αναρωτηθούμε:

«Γιατί ο εγκέφαλός μου αντιδρά έτσι;»

Ίσως λοιπόν ο πιο χρήσιμος τρόπος να δούμε το monkey brain είναι σαν ένα εξελικτικό σύστημα που χρειάζεται να κατανοήσουμε και να μάθουμε να διαχειριζόμαστε.

Το monkey brain προσπαθεί να σε προστατεύσει, να σε οδηγήσει προς ανταμοιβές, να σε κρατήσει συνδεδεμένο με την ομάδα και να προβλέψει τι θα συμβεί στη συνέχεια.

Μερικές φορές αυτοί οι μηχανισμοί ταιριάζουν απόλυτα στη σύγχρονη ζωή. Μερικές φορές όχι.

Και η κατανόηση αυτής της διαφοράς μάς δίνει κάτι εξαιρετικά σημαντικό: την ικανότητα να παρατηρούμε μια αυτόματη αντίδραση χωρίς να χρειάζεται να την ακολουθήσουμε αυτόματα.

#psychology #psychotherapy #brain #neuroscience #monkeybrain