Τι είναι η εκλογίκευση;
Η εκλογίκευση (rationalization) είναι ένας ψυχολογικός μηχανισμός άμυνας κατά τον οποίο ένα άτομο δημιουργεί φαινομενικά λογικές, εύλογες ή κοινωνικά αποδεκτές εξηγήσεις για σκέψεις, συμπεριφορές, αποφάσεις ή συναισθήματα, ενώ τα βαθύτερα κίνητρα μπορεί να είναι διαφορετικά ή πιο δύσκολο να αναγνωριστούν.
Με απλά λόγια, η εκλογίκευση συμβαίνει όταν δημιουργούμε μια εξήγηση που είναι ευκολότερο για εμάς να αποδεχτούμε από τη συναισθηματική πραγματικότητα που μπορεί να βρίσκεται πίσω από αυτό που συνέβη.
Είναι σημαντικό να διευκρινίσουμε ότι η εκλογίκευση δεν είναι απαραίτητα το ίδιο με το συνειδητό ψέμα. Το άτομο μπορεί πραγματικά να πιστεύει την εξήγηση που δίνει. Η αμυντική λειτουργία βρίσκεται στο γεγονός ότι αυτή η εξήγηση μπορεί να το προστατεύει από δυσάρεστα συναισθήματα, εσωτερικές συγκρούσεις ή πλευρές του εαυτού του που είναι δύσκολο να αντιμετωπίσει.
Πώς λειτουργεί η εκλογίκευση;
Οι άνθρωποι έχουμε μια φυσική τάση να προσπαθούμε να κατανοήσουμε τη συμπεριφορά μας. Θέλουμε οι αποφάσεις μας να φαίνονται συνεπείς, λογικές και συμβατές με την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.
Μερικές φορές, όμως, τα πραγματικά κίνητρα πίσω από μια συμπεριφορά μπορεί να είναι άβολα ή επώδυνα.
Ας φανταστούμε κάποιον που θέλει πολύ να διεκδικήσει μια απαιτητική επαγγελματική θέση, αλλά φοβάται την απόρριψη. Αντί να αναγνωρίσει «φοβάμαι ότι αν κάνω αίτηση και δεν με επιλέξουν, θα αισθανθώ ότι δεν είμαι αρκετά καλός», μπορεί να αποφασίσει να μην κάνει αίτηση και να πει στον εαυτό του: «Έτσι κι αλλιώς, αυτή η εταιρεία μάλλον δεν θα ήταν καλό μέρος για να δουλέψω.»
Η συγκεκριμένη εξήγηση μπορεί να περιέχει κάποια αλήθεια. Αυτό που την καθιστά πιθανή εκλογίκευση είναι ότι παράλληλα επιτρέπει στο άτομο να αποφύγει την αναγνώριση του φόβου που επηρέασε την απόφασή του.
Αυτός είναι και ένας λόγος που η εκλογίκευση μπορεί να είναι δύσκολο να αναγνωριστεί: οι εξηγήσεις μας δεν χρειάζεται να είναι εντελώς ψευδείς για να λειτουργούν αμυντικά.
Γιατί εκλογικεύουμε;
Η εκλογίκευση μπορεί να προστατεύσει την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και να μειώσει συναισθήματα όπως η ντροπή, η ενοχή, η απογοήτευση, το άγχος, το αίσθημα ανεπάρκειας ή ο πόνος της απόρριψης.
Για παράδειγμα, μετά από μια ερωτική απόρριψη, κάποιος μπορεί να πει: «Δεν με ενδιέφερε και τόσο αυτός ο άνθρωπος.» Μετά από μια κακή επίδοση σε μια εξέταση, μπορεί να επικεντρωθεί αποκλειστικά στο πόσο άδικες ήταν οι ερωτήσεις. Μετά από μια έντονη σύγκρουση, μπορεί να δικαιολογήσει τη συμπεριφορά του λέγοντας: «Είπα αυτά τα πράγματα μόνο επειδή με προκάλεσε.»
Σε κάθε περίπτωση, η εξήγηση μπορεί να μειώσει προσωρινά τη συναισθηματική δυσφορία.
Το να αναγνωρίσει κάποιος «ήθελα πραγματικά να με επιλέξει και η απόρριψη με πλήγωσε» μπορεί να είναι δυσκολότερο από το να αποφασίσει ότι δεν ενδιαφερόταν εξαρχής. Αντίστοιχα, το «συμπεριφέρθηκα με έναν τρόπο για τον οποίο μετανιώνω» μπορεί να απειλεί περισσότερο την εικόνα που έχει κάποιος για τον εαυτό του από το να επικεντρωθεί αποκλειστικά στη συμπεριφορά του άλλου.
Η εκλογίκευση μπορεί επομένως να λειτουργεί ως μια μορφή ψυχολογικής αυτοπροστασίας.
Εκλογίκευση και γνωστική ασυμφωνία
Η εκλογίκευση σχετίζεται στενά με την έννοια της γνωστικής ασυμφωνίας (cognitive dissonance), χωρίς όμως οι δύο έννοιες να είναι ταυτόσημες.
Η γνωστική ασυμφωνία αναφέρεται στην ψυχολογική δυσφορία που μπορεί να εμφανιστεί όταν οι πεποιθήσεις, οι στάσεις, οι αποφάσεις ή οι συμπεριφορές μας έρχονται σε αντίφαση μεταξύ τους.
Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του ιδιαίτερα υπεύθυνο άνθρωπο και ταυτόχρονα να αναγνωρίζει ότι συμπεριφέρθηκε ανεύθυνα σε μια συγκεκριμένη κατάσταση. Αυτή η αντίφαση μπορεί να δημιουργήσει δυσφορία.
Ένας τρόπος να μειωθεί αυτή η δυσφορία είναι να αναγνωρίσει το άτομο την αντίφαση και να αλλάξει τη συμπεριφορά του. Ένας άλλος τρόπος είναι να δημιουργήσει μια εξήγηση που κάνει τη συμπεριφορά να φαίνεται περισσότερο συμβατή με την υπάρχουσα εικόνα του εαυτού του.
Η εκλογίκευση μπορεί, επομένως, να μας βοηθήσει να αποκαταστήσουμε προσωρινά μια αίσθηση εσωτερικής συνοχής, ακόμη και όταν αυτό μας εμποδίζει να εξετάσουμε τη συμπεριφορά μας πιο κριτικά.
Η εκλογίκευση δεν είναι το ίδιο με τη λογική σκέψη
Υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στη λογική σκέψη (reasoning) και την εκλογίκευση.
Στη λογική σκέψη, εξετάζουμε τις διαθέσιμες πληροφορίες και προσπαθούμε να καταλήξουμε σε ένα συμπέρασμα με βάση αυτές.
Στην εκλογίκευση μπορεί να συμβαίνει το αντίστροφο: έχουμε ήδη πάρει μια απόφαση, έχουμε αντιδράσει με έναν συγκεκριμένο τρόπο ή αισθανόμαστε κάτι και στη συνέχεια δημιουργούμε μια εξήγηση που κάνει αυτό που συνέβη ευκολότερο να δικαιολογηθεί.
Η διάκριση δεν είναι πάντοτε ξεκάθαρη. Η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι σύνθετη και μπορεί να έχουμε πολλαπλά κίνητρα για την ίδια επιλογή, χωρίς να έχουμε πλήρη επίγνωση όλων αυτών.
Για αυτόν τον λόγο, η αναγνώριση της εκλογίκευσης απαιτεί περισσότερο περιέργεια και αυτοπαρατήρηση παρά την αυτόματη υπόθεση ότι κάθε λογική εξήγηση κρύβει απαραίτητα κάτι άλλο.
Πότε η εκλογίκευση γίνεται πρόβλημα;
Όπως και πολλοί άλλοι μηχανισμοί άμυνας, η εκλογίκευση δεν είναι από μόνη της παθολογική. Οι ψυχολογικές άμυνες μπορούν να μας βοηθήσουν να διαχειριστούμε δύσκολες εμπειρίες, ιδιαίτερα όταν δεν έχουμε ακόμη τους συναισθηματικούς πόρους για να τις επεξεργαστούμε πλήρως.
Το πρόβλημα μπορεί να εμφανιστεί όταν η εκλογίκευση γίνεται άκαμπτη, επαναλαμβανόμενη ή αυτόματη.
Αν κάθε αποτυχία εξηγείται αποκλειστικά από εξωτερικούς παράγοντες, μπορεί να μην εξετάσουμε ποτέ τι θα μπορούσαμε να κάνουμε διαφορετικά. Αν σε κάθε σύγκρουση θεωρούμε ότι φταίει αποκλειστικά ο άλλος, μπορεί να δυσκολευτούμε να αναγνωρίσουμε τη δική μας συμμετοχή. Αν κάθε ευκαιρία που φοβηθήκαμε να διεκδικήσουμε μετατρέπεται σε κάτι που «έτσι κι αλλιώς δεν θέλαμε», μπορεί να μη χρειαστεί ποτέ να αντιμετωπίσουμε τον φόβο που μας περιορίζει.
Με αυτόν τον τρόπο, η εκλογίκευση μπορεί να προστατεύει την αυτοεκτίμησή μας βραχυπρόθεσμα, αλλά μακροπρόθεσμα να περιορίζει την αυτογνωσία και την προσωπική ανάπτυξη.
Η εκλογίκευση στις σχέσεις
Η εκλογίκευση μπορεί να εμφανίζεται συχνά και στις διαπροσωπικές σχέσεις.
Κάποιος που παραμένει σε μια σχέση που του προκαλεί σημαντική δυσφορία μπορεί να δημιουργεί επανειλημμένα εξηγήσεις για συμπεριφορές που τον πληγώνουν. Ένας άλλος άνθρωπος μπορεί να δικαιολογεί τη συναισθηματική του απόσταση λέγοντας ότι «απλώς δεν χρειάζεται κανέναν», ενώ παράλληλα μπορεί να υπάρχει φόβος ευαλωτότητας ή απόρριψης.
Αντίστοιχα, όταν πληγώνουμε έναν άλλο άνθρωπο, μπορεί να επικεντρωθούμε αποκλειστικά στο γιατί η αντίδρασή μας ήταν «λογική», αποφεύγοντας να αναγνωρίσουμε τον αντίκτυπο που είχε η συμπεριφορά μας.
Η κατανόηση του λόγου πίσω από μια συμπεριφορά και η ανάληψη ευθύνης για αυτή δεν αλληλοαναιρούνται. Μπορούμε να καταλάβουμε γιατί αντιδράσαμε με έναν συγκεκριμένο τρόπο και ταυτόχρονα να αναγνωρίσουμε ότι η αντίδρασή μας μπορεί να είχε συνέπειες.
Άλλωστε, μια εξήγηση δεν αποτελεί απαραίτητα δικαιολογία.
Η εκλογίκευση στην ψυχοθεραπεία
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν χώρο στον οποίο εξετάζουμε τις εξηγήσεις που δίνουμε επανειλημμένα στον εαυτό μας και διερευνούμε αν πίσω από αυτές υπάρχουν επιπλέον συναισθήματα, φόβοι ή κίνητρα.
Ο στόχος δεν είναι να αντιμετωπίζουμε κάθε εξήγηση με καχυποψία. Αντίθετα, μπορούμε να αναρωτηθούμε: Υπάρχει κάτι ακόμη που συμβαίνει εδώ; Τι θα σήμαινε αν η εξήγησή μου ήταν μόνο ένα μέρος της πραγματικότητας; Υπάρχει κάποιο συναίσθημα πίσω από αυτή τη λογική που δυσκολεύομαι περισσότερο να αναγνωρίσω;
Για παράδειγμα, η φράση «δεν με ενδιαφέρει τι σκέφτονται οι άλλοι» μπορεί πράγματι να εκφράζει ανεξαρτησία από την εξωτερική επιβεβαίωση. Σε μια διαφορετική περίπτωση, όμως, μπορεί να προστατεύει κάποιον από την αναγνώριση του πόσο πολύ τον επηρεάζει η κριτική ή η απόρριψη.
Η ίδια φράση μπορεί επομένως να έχει εντελώς διαφορετικό ψυχολογικό νόημα ανάλογα με τον άνθρωπο και το πλαίσιο.
Από τη δικαιολόγηση στην αυτογνωσία
Η εκλογίκευση αναδεικνύει κάτι σημαντικό για τον ανθρώπινο ψυχισμό: δεν έχουμε πάντοτε πλήρη επίγνωση των λόγων για τους οποίους κάνουμε όσα κάνουμε.
Δημιουργούμε αφηγήσεις που μας βοηθούν να κατανοήσουμε ποιοι είμαστε και γιατί συμπεριφερόμαστε με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Μερικές φορές αυτές οι αφηγήσεις είναι ακριβείς.
Άλλες φορές περιέχουν μόνο ένα μέρος της πραγματικότητας. Και κάποιες φορές μας προστατεύουν από συναισθήματα ή εσωτερικές συγκρούσεις που δεν είμαστε ακόμη έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε.
Η ανάπτυξη αυτογνωσίας δεν σημαίνει ότι πρέπει να αμφισβητούμε κάθε εξήγηση που δίνουμε στον εαυτό μας. Σημαίνει ότι μπορούμε να είμαστε αρκετά περίεργοι ώστε να αναρωτηθούμε αν υπάρχει και ένα δεύτερο επίπεδο πίσω από την προφανή εξήγηση.
Μια χρήσιμη ερώτηση μπορεί να είναι:
«Αυτός είναι πραγματικά ο λόγος ή είναι ο λόγος που μου είναι πιο εύκολο να αποδεχτώ;»
Γιατί μερικές φορές, κάτι μπορεί να ακούγεται απόλυτα λογικό και ταυτόχρονα να μας προστατεύει από κάτι πολύ πιο δύσκολο να αισθανθούμε.
Σχόλια