Τι είναι η Δικαστική Ψυχολογία;

Η δικαστική ψυχολογία είναι ο κλάδος στον οποίο η ψυχολογία συναντά το νομικό και δικαστικό σύστημα. Εφαρμόζει ψυχολογικές γνώσεις, επιστημονική έρευνα και μεθόδους αξιολόγησης σε ζητήματα που προκύπτουν στο πλαίσιο του ποινικού και του αστικού δικαίου.

Και παρά την εικόνα που συχνά παρουσιάζουν οι ταινίες και οι αστυνομικές σειρές, η δικαστική ψυχολογία δεν αφορά απλώς το να «μπεις στο μυαλό ενός εγκληματία».

Είναι ένας πολύ ευρύτερος κλάδος.

Ένας δικαστικός ψυχολόγος μπορεί να εργαστεί με δράστες, θύματα, μάρτυρες, δικηγόρους, δικαστήρια, σωφρονιστικά ιδρύματα ή υπηρεσίες επιβολής του νόμου. Ο ρόλος του είναι να κατανοεί την ανθρώπινη συμπεριφορά μέσα σε ένα νομικό πλαίσιο και να παρέχει ψυχολογική γνώση όταν οι αποφάσεις αφορούν ζητήματα όπως η γνωστική λειτουργία, η προσωπικότητα, η ψυχική κατάσταση, η επικινδυνότητα ή η συμπεριφορά.

Πού χρησιμοποιείται η δικαστική ψυχολογία;

Η δικαστική ψυχολογία μπορεί να εφαρμοστεί σε πολλά διαφορετικά σημεία του συστήματος δικαιοσύνης, όπως:

• Στα δικαστήρια, όπου οι ψυχολόγοι μπορεί να πραγματοποιούν αξιολογήσεις, να συντάσσουν εκθέσεις ή να παρέχουν πραγματογνωμοσύνη.

• Σε φυλακές και σωφρονιστικά ιδρύματα, αξιολογώντας την ψυχολογική λειτουργία και τον κίνδυνο υποτροπής και συμβάλλοντας σε προγράμματα αποκατάστασης.

• Στην αστυνομία και στις υπηρεσίες επιβολής του νόμου, όπου η ψυχολογική γνώση μπορεί να αξιοποιηθεί σε τεχνικές συνέντευξης, ανάλυση συμπεριφοράς, διαχείριση κρίσεων και ορισμένες πτυχές ποινικών ερευνών.

• Σε εγκληματολογικές έρευνες, όταν η κατανόηση μοτίβων συμπεριφοράς ή της δυναμικής μεταξύ δράστη και θύματος μπορεί να βοηθήσει μια έρευνα.

• Σε υποθέσεις οικογενειακού δικαίου και επιμέλειας παιδιών, όπου η ψυχολογική αξιολόγηση μπορεί να συμβάλει στην κατανόηση της οικογενειακής δυναμικής και των αναγκών του παιδιού.

• Σε υπηρεσίες υποστήριξης θυμάτων, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις βίας, κακοποίησης ή άλλων εγκλημάτων.

• Στη δικαιοσύνη ανηλίκων, όπου εξετάζονται αναπτυξιακοί, ψυχολογικοί, οικογενειακοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες.

• Στην έρευνα και τη χάραξη πολιτικής, μελετώντας θέματα όπως η εγκληματική συμπεριφορά, η μνήμη αυτοπτών μαρτύρων, οι ανακρίσεις, η βία, η υποτροπή και η αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων αποκατάστασης.

  
  

Ένας από τους σημαντικότερους τομείς της δικαστικής ψυχολογίας είναι η ψυχολογική αξιολόγηση.

Οι δικαστικοί ψυχολόγοι μπορεί να κληθούν να αξιολογήσουν την ψυχολογική λειτουργία ενός ατόμου, τις γνωστικές του ικανότητες, χαρακτηριστικά προσωπικότητας ή τον πιθανό κίνδυνο μελλοντικής βίαιης συμπεριφοράς. Ανάλογα με το νομικό σύστημα και τα επαγγελματικά τους προσόντα, μπορεί επίσης να συμμετέχουν σε αξιολογήσεις σχετικά με την ικανότητα ενός ατόμου να δικαστεί, την ποινική ευθύνη, την επιμέλεια παιδιών ή την αποκατάσταση.

Ένας ακόμη ιδιαίτερα σημαντικός τομέας αφορά τη μνήμη και τις καταθέσεις αυτοπτών μαρτύρων.

Η μνήμη δεν λειτουργεί σαν κάμερα που καταγράφει αντικειμενικά ένα γεγονός. Κάθε φορά που ανακαλούμε μια εμπειρία, ο εγκέφαλος την ανακατασκευάζει. Το στρες, οι προσδοκίες, ο τρόπος με τον οποίο τίθενται οι ερωτήσεις, ο χρόνος που έχει περάσει και οι πληροφορίες που λαμβάνουμε μετά το γεγονός μπορούν να επηρεάσουν αυτό που θυμόμαστε.

Αυτό αποκτά τεράστια σημασία σε ένα δικαστικό πλαίσιο, όπου η μνήμη ενός ανθρώπου μπορεί να επηρεάσει αποφάσεις σχετικά με την ενοχή ή την αθωότητα κάποιου άλλου.

Η δικαστική ψυχολογία μελετά επίσης θέματα όπως η εξαπάτηση, η επιθετικότητα, η βία, η εγκληματική συμπεριφορά, η λήψη αποφάσεων, οι ανακρίσεις, η θυματοποίηση, η υποτροπή και η αξιολόγηση επικινδυνότητας.

Και τι γίνεται με το criminal profiling;

Το profiling μπορεί να εντάσσεται στις ευρύτερες επιστήμες συμπεριφοράς που χρησιμοποιούνται σε ορισμένες εγκληματολογικές έρευνες, αλλά αποτελεί μόνο ένα μικρό μέρος όσων συχνά συνδέουμε με τη δικαστική ψυχολογία. Οι περισσότεροι δικαστικοί ψυχολόγοι δεν περνούν την ημέρα τους αναλύοντας serial killers και προβλέποντας ποιο θα είναι το επόμενο έγκλημα.

Η πραγματικότητα είναι συνήθως πολύ πιο επιστημονική και δομημένη.

Και υπάρχει ακόμη μία σημαντική διάκριση:

Το να κατανοούμε μια συμπεριφορά δεν σημαίνει ότι τη δικαιολογούμε.

Η ψυχολογία μπορεί να μας βοηθήσει να εξετάσουμε γιατί κάποιος συμπεριφέρθηκε με έναν συγκεκριμένο τρόπο, ποιοι ψυχολογικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες μπορεί να συνέβαλαν και ποια είναι η πιθανότητα συγκεκριμένες συμπεριφορές να επαναληφθούν.

Η εξήγηση όμως των ψυχολογικών μηχανισμών πίσω από μια πράξη δεν αναιρεί αυτόματα την προσωπική ή τη νομική ευθύνη.

Και ίσως αυτό είναι που κάνει τη δικαστική ψυχολογία τόσο ενδιαφέρουσα.

Βρίσκεται στο σημείο όπου συναντώνται δύο διαφορετικά ερωτήματα:

Ο νόμος ρωτά: «Τι συνέβη και ποιος είναι υπεύθυνος;»

Η ψυχολογία ρωτά: «Γιατί οι άνθρωποι σκέφτονται, θυμούνται, αποφασίζουν και συμπεριφέρονται με τον τρόπο που συμπεριφέρονται;»

Η δικαστική ψυχολογία προσπαθεί να φέρει αυτές τις δύο οπτικές πιο κοντά, χρησιμοποιώντας την επιστήμη της ψυχολογίας για να κατανοήσει καλύτερα την ανθρώπινη συμπεριφορά μέσα σε ένα από τα πλαίσια όπου αυτή η κατανόηση μπορεί να έχει τις πιο σοβαρές συνέπειες: το σύστημα δικαιοσύνης.

#psychology #psychotherapy #brain #neuroscience #forensicpsychology