Ο μόνος δρόμος προς τα έξω είναι να περάσεις από μέσα: Μια νευροεπιστημονική προσέγγιση
Όταν κάτι μας προκαλεί άγχος, δυσφορία ή φόβο, ο εγκέφαλός μας θέλει φυσικά να απομακρυνθεί από αυτό.
Και από την άποψη της επιβίωσης, αυτό βγάζει απόλυτο νόημα.
Ο εγκέφαλός μας προσπαθεί συνεχώς να προβλέψει τι είναι ασφαλές και τι μπορεί να αποτελεί απειλή. Όταν κάτι έχει συνδεθεί στο παρελθόν με φόβο, πόνο, απόρριψη ή αβεβαιότητα, τα νευρωνικά συστήματα που σχετίζονται με την ανίχνευση απειλής μπορούν να ενεργοποιηθούν πριν καν αποφασίσουμε συνειδητά πώς θέλουμε να αντιδράσουμε.
Έτσι, αποφεύγουμε.
Αποφεύγουμε τη συζήτηση. Αποφεύγουμε το μέρος. Αποφεύγουμε το άτομο. Αποσπάμε την προσοχή μας από το συναίσθημα. Αναβάλλουμε την εργασία που μας κάνει να νιώθουμε ανεπαρκείς.
Και αμέσως, νιώθουμε καλύτερα.
Εδώ είναι που ο εγκέφαλος μαθαίνει κάτι σημαντικό.
Κάθε φορά που η αποφυγή μειώνει το άγχος μας, αυτή η ανακούφιση λειτουργεί ως αρνητική ενίσχυση. Ο εγκέφαλος ουσιαστικά μαθαίνει:
«Απομακρύνθηκα από την απειλή και η δυσφορία μειώθηκε. Κάν’ το ξανά.»
Αυτός είναι ένας από τους λόγους που η αποφυγή μπορεί να γίνεται όλο και πιο ισχυρή με τον χρόνο.
Ο εγκέφαλος δεν μαθαίνει απαραίτητα ότι η ίδια η κατάσταση είναι επικίνδυνη. Μαθαίνει ότι η φυγή λειτουργεί.
Ο εγκέφαλος χρειάζεται νέα δεδομένα
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία σχετικά με τον φόβο είναι ότι το να τον ξεπεράσουμε δεν σημαίνει απαραίτητα ότι διαγράφουμε την αρχική μνήμη φόβου.
Αντίθετα, ο εγκέφαλος μπορεί να δημιουργήσει νέα μάθηση.
Όταν προσεγγίζουμε σταδιακά κάτι που φοβόμαστε και παραμένουμε εκεί αρκετά ώστε να ανακαλύψουμε ότι η καταστροφή που περιμέναμε δεν συμβαίνει, δημιουργείται αυτό που στη νευροεπιστήμη ονομάζεται σφάλμα πρόβλεψης (prediction error).
Υπάρχει δηλαδή μια απόκλιση ανάμεσα σε αυτό που προέβλεψε ο εγκέφαλος και σε αυτό που πραγματικά συνέβη.
Πρόβλεψη: «Δεν θα μπορέσω να το διαχειριστώ.»
Πραγματικότητα: «Ήταν δύσκολο, αλλά το διαχειρίστηκα.»
Αυτή η απόκλιση έχει σημασία, επειδή ο εγκέφαλος ανανεώνει συνεχώς τα εσωτερικά του μοντέλα με βάση τις εμπειρίες μας.
Γι’ αυτό και πολλές φορές δεν αρκεί απλώς να πούμε στον εαυτό μας «δεν υπάρχει λόγος να φοβάσαι».
Ο εγκέφαλος μαθαίνει πολύ ισχυρά μέσα από την εμπειρία.
Η απόσβεση του φόβου δεν σημαίνει ότι ξεχνάμε
Η έρευνα γύρω από τη μάθηση του φόβου δείχνει ότι η απόσβεση δεν διαγράφει απλώς την αρχική σύνδεση με τον φόβο. Αντίθετα, δημιουργείται μια νέα μάθηση που μπορεί να ανταγωνιστεί την παλιά.
Η παλιά σύνδεση μπορεί ακόμη να λέει:
«Αυτό μπορεί να είναι επικίνδυνο.»
Η εμπειρία όμως μπορεί σταδιακά να δημιουργήσει μια νέα απάντηση:
«Έχω ξαναβρεθεί εδώ. Μπορώ να το αντέξω. Δεν χρειάζεται απαραίτητα να φύγω.»
Σε αυτή τη διαδικασία συμμετέχει η επικοινωνία μεταξύ διαφορετικών συστημάτων του εγκεφάλου, όπως η αμυγδαλή, η οποία εμπλέκεται σημαντικά στην ανίχνευση βιολογικά σημαντικών απειλών, ο ιππόκαμπος, που παρέχει πληροφορίες σχετικά με το πλαίσιο της εμπειρίας, και περιοχές του προμετωπιαίου φλοιού, που συμβάλλουν στη ρύθμιση, την ερμηνεία και την ευέλικτη ανταπόκριση.
Μέσα από επαναλαμβανόμενες ασφαλείς εμπειρίες, η αντίδρασή μας στο ίδιο ερέθισμα μπορεί σταδιακά να αλλάξει.
Η αποφυγή εμποδίζει την ανανέωση
Και εδώ βρίσκεται το παράδοξο.
Η αποφυγή μάς κάνει να νιώθουμε πιο ασφαλείς άμεσα, αλλά μπορεί να εμποδίσει τον εγκέφαλο να συλλέξει τις πληροφορίες που χρειάζεται για να μάθει ότι κάτι ίσως είναι τελικά διαχειρίσιμο.
Αν κάθε φορά που εμφανίζεται το άγχος φεύγεις, ο εγκέφαλος δεν έχει ποτέ την ευκαιρία να δει τι θα συνέβαινε μετά.
Δεν μαθαίνει ποτέ:
«Ίσως το άγχος να μειωνόταν από μόνο του.»
«Ίσως μπορούσα να αντέξω την αβεβαιότητα.»
«Ίσως η απόρριψη να πονούσε, χωρίς όμως να με καταστρέψει.»
«Ίσως η δυσφορία να μην σήμαινε πραγματικό κίνδυνο.»
Γι’ αυτό η φράση «ο μόνος δρόμος προς τα έξω είναι να περάσεις μέσα από αυτό» έχει νόημα και από νευροεπιστημονική σκοπιά.
Όχι επειδή το να υποφέρουμε είναι από μόνο του κάτι καλό.
Ούτε επειδή πρέπει να πιέζουμε τον εαυτό μας σε καταστάσεις που μας κατακλύζουν.
Αλλά επειδή μερικές φορές το νευρικό μας σύστημα χρειάζεται μια διορθωτική εμπειρία, όχι απλώς μια λογική διαβεβαίωση.
Μπορεί να γνωρίζεις λογικά ότι κάτι είναι ασφαλές και παρ’ όλα αυτά να εξακολουθείς να το φοβάσαι.
Μερικές φορές ο εγκέφαλος χρειάζεται να βιώσει επανειλημμένα την ασφάλεια, την αντοχή και την ικανότητά μας να ανταπεξέλθουμε, προτού αρχίσει να αλλάζει τις προβλέψεις του.
Κάθε φορά που αντιμετωπίζεις κάτι δύσκολο και ανακαλύπτεις ότι μπορείς να παραμείνεις εκεί, να αντέξεις τη δυσφορία και τελικά να περάσεις μέσα από αυτή, δίνεις στον εγκέφαλό σου νέα δεδομένα.
Περίμενα κίνδυνο, αλλά τα κατάφερα.
Πίστευα ότι δεν θα μπορούσα να το αντέξω, αλλά το άντεξα.
Νόμιζα ότι έπρεπε να φύγω, αλλά έμεινα.
Και σταδιακά, ο εγκέφαλος αναπροσαρμόζεται.
Μερικές φορές δεν μπορούμε να «σκεφτούμε» τον δρόμο μας έξω από ένα μοτίβο που μάθαμε μέσα από την εμπειρία.
Μερικές φορές πρέπει να δώσουμε στον εγκέφαλό μας μια διαφορετική εμπειρία.
Ο μόνος δρόμος προς τα έξω είναι να περάσεις μέσα από αυτό.
Σχόλια