Τι είναι το Id; Το πιο πρωτόγονο μέρος της ψυχής σύμφωνα με τον Freud
Το Id, ή Εκείνο, είναι ένα από τα τρία βασικά στοιχεία της προσωπικότητας στο δομικό μοντέλο του Sigmund Freud, μαζί με το Ego (Εγώ) και το Superego (Υπερεγώ). Σύμφωνα με τον Freud, το Id αντιπροσωπεύει το πιο πρωτόγονο και ενστικτώδες μέρος της ψυχικής μας λειτουργίας. Υπάρχει από τη γέννηση και περιλαμβάνει τις βασικές ορμές, παρορμήσεις, επιθυμίες και ενστικτώδεις ανάγκες μας.
Το Id λειτουργεί σύμφωνα με αυτό που ο Freud ονόμασε αρχή της ευχαρίστησης (pleasure principle). Ο βασικός του στόχος είναι απλός: να αναζητά ευχαρίστηση, να ικανοποιεί τις ανάγκες και να μειώνει τη δυσφορία όσο το δυνατόν γρηγορότερα. Δεν λαμβάνει από μόνο του υπόψη τις συνέπειες, τις κοινωνικές προσδοκίες, την ηθική ή τους μακροπρόθεσμους στόχους.
Με απλά λόγια, το Id λέει:
«Το θέλω και το θέλω τώρα.»
Αν πεινάς, το Id θέλει φαγητό. Αν είσαι θυμωμένος, θέλει να εκφράσει τον θυμό. Αν επιθυμείς κάτι, θέλει άμεση ικανοποίηση. Δεν σταματά για να αναρωτηθεί αν η παρόρμηση είναι κατάλληλη, ρεαλιστική ή ωφέλιμη μακροπρόθεσμα. Αυτές οι σκέψεις ανήκουν περισσότερο στα υπόλοιπα μέρη του μοντέλου του Freud.
Το Id είναι ασυνείδητο
Σύμφωνα με τον Freud, το Id λειτουργεί εξ ολοκλήρου έξω από τη συνειδητή μας επίγνωση. Δεν μπορούμε να το παρατηρήσουμε άμεσα, αλλά οι ορμές του μπορούν να επηρεάζουν τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις φαντασιώσεις, τα όνειρα και τη συμπεριφορά μας. Αυτό αντανακλά μία από τις κεντρικές ιδέες της ψυχαναλυτικής θεωρίας: δεν έχουμε πάντα συνειδητή πρόσβαση σε όλα όσα μας κινητοποιούν.
Μερικές φορές βιώνουμε μια παρόρμηση πριν καν αποφασίσουμε συνειδητά τι θέλουμε να κάνουμε με αυτή. Μπορεί να θέλουμε αμέσως να ανταποδώσουμε μια προσβολή, να αποφύγουμε κάτι δυσάρεστο, να αγοράσουμε κάτι που δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε οικονομικά ή να επιλέξουμε μια άμεση ανταμοιβή παρόλο που γνωρίζουμε ότι η αναμονή θα μας ωφελούσε περισσότερο.
Η παρόρμηση, όμως, δεν είναι απαραίτητα και η τελική συμπεριφορά. Εδώ αποκτούν σημασία τα υπόλοιπα στοιχεία του μοντέλου του Freud.
Id, Ego και Superego
Ο ευκολότερος τρόπος να κατανοήσουμε το Id είναι σε σχέση με το Ego και το Superego. Φαντάσου ότι θέλεις πολύ κάτι που έρχεται σε σύγκρουση με τις αξίες ή τους μακροπρόθεσμους στόχους σου.
Το Id λέει:
«Το θέλω.»
Το Superego λέει:
«Δεν πρέπει.»
Το Ego προσπαθεί να διαπραγματευτεί:
«Τι μπορούμε να κάνουμε ρεαλιστικά;»
Ενώ το Id ακολουθεί την αρχή της ευχαρίστησης, ο Freud πρότεινε ότι το Ego λειτουργεί σύμφωνα με την αρχή της πραγματικότητας (reality principle). Προσπαθεί να ικανοποιήσει τις επιθυμίες μας λαμβάνοντας υπόψη τον εξωτερικό κόσμο, τις συνέπειες και το τι είναι πραγματικά εφικτό. Το Superego αντιπροσωπεύει τους εσωτερικευμένους ηθικούς κανόνες, τα ιδανικά, τις απαγορεύσεις και τις προσδοκίες μας.
Από φροϋδική σκοπιά, μεγάλο μέρος της ψυχικής μας ζωής περιλαμβάνει μια συνεχή διαπραγμάτευση ανάμεσα σε αυτές τις διαφορετικές δυνάμεις. Μπορεί να θέλουμε άμεση ικανοποίηση, ενώ ταυτόχρονα γνωρίζουμε ότι αυτή έρχεται σε σύγκρουση με την πραγματικότητα, τις αξίες ή τους μελλοντικούς μας στόχους.
Το Id δεν είναι το «κακό» μέρος μας
Είναι εύκολο να ερμηνεύσουμε το Id ως το εγωιστικό ή ανήθικο μέρος της προσωπικότητας, αλλά αυτό δεν είναι ακριβώς σωστό. Το Id περιγράφεται καλύτερα ως αμοραλιστικό παρά ανήθικο. Δεν επιλέγει να απορρίψει την ηθική. Η ηθική απλώς δεν αποτελεί μέρος του τρόπου λειτουργίας του.
Σκέψου ένα βρέφος που κλαίει επειδή πεινάει. Δεν αναρωτιέται αν είναι κατάλληλη στιγμή για τους υπόλοιπους. Βιώνει δυσφορία και απαιτεί την ικανοποίηση της ανάγκης του. Ο Freud θεωρούσε ότι αυτή η άμεση αναζήτηση ικανοποίησης αντανακλά τη βασική λειτουργία του Id.
Οι ίδιες οι ορμές μας δεν είναι απαραίτητα κακές. Η πείνα, η σεξουαλικότητα, η ευχαρίστηση, η επιθυμία και η τάση να μειώνουμε τη δυσφορία αποτελούν θεμελιώδη στοιχεία της ανθρώπινης ζωής. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η άμεση ικανοποίηση συγκρούεται με την πραγματικότητα, τις σχέσεις, τις αξίες ή τους μακροπρόθεσμους στόχους μας.
Το Id και η καθυστερημένη ικανοποίηση
Ένας τρόπος να κατανοήσουμε τη σύγκρουση μεταξύ Id και Ego είναι μέσα από την καθυστερημένη ικανοποίηση (delayed gratification). Το Id θέλει την ανταμοιβή τώρα, ενώ το Ego μπορεί να αναγνωρίσει ότι η αναμονή ίσως οδηγήσει σε καλύτερο αποτέλεσμα αργότερα.
Μπορεί να θέλεις να ξοδέψεις αμέσως τα χρήματά σου, αλλά να γνωρίζεις ότι χρειάζεται να αποταμιεύσεις. Μπορεί να θέλεις να αποφύγεις μια δύσκολη υποχρέωση, αλλά να καταλαβαίνεις ότι η ολοκλήρωσή της εξυπηρετεί έναν μεγαλύτερο στόχο. Μπορεί να θέλεις να στείλεις ένα θυμωμένο μήνυμα, αλλά να αποφασίσεις να περιμένεις μέχρι να ηρεμήσεις.
Η επιθυμία δεν έχει απαραίτητα εξαφανιστεί. Αυτό που αλλάζει είναι η ικανότητά μας να ρυθμίζουμε τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρινόμαστε σε αυτή. Με αυτή την έννοια, μέρος της ψυχολογικής ανάπτυξης αφορά την ικανότητά μας να βιώνουμε παρορμήσεις χωρίς να χρειάζεται αυτομάτως να ενεργούμε σύμφωνα με αυτές.
Μπορούμε να βρούμε το Id στον εγκέφαλο;
Όχι κυριολεκτικά. Δεν υπάρχει συγκεκριμένη εγκεφαλική δομή που ονομάζεται Id και η σύγχρονη νευροεπιστήμη δεν χωρίζει τον εγκέφαλο σε Id, Ego και Superego. Πρόκειται για ψυχαναλυτικές θεωρητικές έννοιες, όχι για ανατομικές δομές.
Υπάρχει, ωστόσο, μια ενδιαφέρουσα εννοιολογική σύνδεση με τη σύγχρονη ψυχολογία και νευροεπιστήμη. Σήμερα γνωρίζουμε ότι μεγάλο μέρος της επεξεργασίας πληροφοριών πραγματοποιείται έξω από τη συνειδητή μας επίγνωση. Ο εγκέφαλος διαθέτει συστήματα που εμπλέκονται στην ανταμοιβή, το κίνητρο, τις συναισθηματικές αντιδράσεις, τις συνήθειες, τις σωματικές ανάγκες και την άμεση ενίσχυση, ενώ άλλα συστήματα συμβάλλουν στην αναστολή, τον σχεδιασμό, τη λήψη αποφάσεων και την αξιολόγηση μελλοντικών συνεπειών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι αυτά τα συστήματα είναι το Id και το Ego. Η νευροεπιστήμη είναι πολύ πιο σύνθετη. Υποστηρίζει όμως μια ευρύτερη παρατήρηση που ήταν κεντρική στη σκέψη του Freud: ο συνειδητός, λογικός νους δεν είναι η μοναδική δύναμη που επηρεάζει τη συμπεριφορά μας.
Μπορούμε να βιώνουμε επιθυμίες που δεν επιλέξαμε συνειδητά, παρορμήσεις που συγκρούονται με τις αξίες μας και συναισθηματικές αντιδράσεις που εμφανίζονται πριν προλάβουμε να αξιολογήσουμε λογικά μια κατάσταση.
Γιατί η έννοια του Id εξακολουθεί να έχει ενδιαφέρον
Το δομικό μοντέλο του Freud δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως κυριολεκτικός χάρτης του εγκεφάλου. Ωστόσο, το ψυχολογικό ερώτημα που βρίσκεται πίσω από αυτό παραμένει σημαντικό.
Οι άνθρωποι δεν είμαστε απόλυτα λογικά όντα που παίρνουμε κάθε απόφαση μέσα από συνειδητή σκέψη.
Αναζητούμε ανταμοιβές. Αποφεύγουμε τη δυσφορία. Έχουμε παρορμήσεις. Μερικές φορές θέλουμε πράγματα που έρχονται σε σύγκρουση με τα μακροπρόθεσμα συμφέροντά μας. Και, πολύ σημαντικό, το γεγονός ότι θέλουμε κάτι δεν σημαίνει ότι πρέπει απαραίτητα να ενεργήσουμε σύμφωνα με αυτό.
Ίσως αυτός είναι ο πιο χρήσιμος τρόπος να κατανοήσουμε το Id σήμερα. Αντιπροσωπεύει, μέσα στο μοντέλο του Freud, την πλευρά της ψυχικής μας ζωής που αφορά τις πιο άμεσες ορμές και επιθυμίες μας. Τη φωνή που δεν αναρωτιέται «Είναι λογικό;», «Είναι σωστό;» ή «Τι θα συμβεί μετά;»
Απλώς ρωτά:
«Το θέλω;»
Σχόλια