Τι είναι η πλάνη του αχυρανθρώπου (Strawman Fallacy);
Η πλάνη του αχυρανθρώπου (Strawman Fallacy) είναι ένα λογικό σφάλμα που συμβαίνει όταν κάποιος, αντί να απαντήσει στο πραγματικό επιχείρημα ενός άλλου ανθρώπου, παρουσιάζει μια διαστρεβλωμένη, υπεραπλουστευμένη ή πιο ακραία εκδοχή του και στη συνέχεια επιχειρεί να αντικρούσει αυτήν. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται η εντύπωση ότι το αρχικό επιχείρημα έχει καταρριφθεί, ενώ στην πραγματικότητα η συζήτηση έχει μεταφερθεί σε μια θέση που ο άλλος άνθρωπος μπορεί να μην εξέφρασε ποτέ.
Ένα απλό παράδειγμα θα ήταν κάποιος να πει: «Πιστεύω ότι τα παιδιά χρειάζονται κάποια όρια στη χρήση των social media» και να λάβει την απάντηση: «Δηλαδή θέλεις να απαγορεύσουμε στα παιδιά την τεχνολογία και να μεγαλώνουν αποκομμένα από τον σύγχρονο κόσμο». Η δεύτερη πρόταση δεν αποτελεί πραγματική απάντηση στην πρώτη. Η αρχική θέση αφορούσε την ύπαρξη ορίων, ενώ η απάντηση τη μετέτρεψε σε πρόταση πλήρους απαγόρευσης της τεχνολογίας. Δημιουργήθηκε, επομένως, ένα διαφορετικό και πολύ πιο εύκολο να αντικρουστεί επιχείρημα.
Ο όρος «αχυράνθρωπος» προέρχεται ακριβώς από αυτή την ιδέα. Όπως ένας άνθρωπος φτιαγμένος από άχυρο είναι πολύ πιο εύκολο να καταρριφθεί από έναν πραγματικό άνθρωπο, έτσι και μια αδύναμη ή υπερβολική εκδοχή ενός επιχειρήματος είναι ευκολότερο να αντικρουστεί από το πραγματικό επιχείρημα. Το πρόβλημα είναι ότι η επιτυχής κατάρριψη του «αχυρανθρώπου» δεν αποδεικνύει ότι η αρχική θέση ήταν λανθασμένη.
Γιατί χρησιμοποιούμε το Strawman Fallacy;
Η πλάνη του αχυρανθρώπου μπορεί να χρησιμοποιείται σκόπιμα ως ρητορική τεχνική, ιδιαίτερα σε πολιτικές συζητήσεις, δημόσια debates και αντιπαραθέσεις στα social media. Αν μια σύνθετη θέση παρουσιαστεί ως ακραία ή παράλογη, γίνεται πολύ ευκολότερο να απορριφθεί και παράλληλα μπορεί να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι κάποιος «κέρδισε» τη συζήτηση.
Ωστόσο, το strawman δεν είναι πάντοτε συνειδητό. Ο τρόπος με τον οποίο ακούμε και ερμηνεύουμε τους άλλους επηρεάζεται από τις προηγούμενες πεποιθήσεις, τις προσδοκίες, τις προκαταλήψεις και τη συναισθηματική μας κατάσταση. Όταν ακούμε μια άποψη που έρχεται σε σύγκρουση με κάτι που θεωρούμε σημαντικό, μπορεί να αντιδράσουμε περισσότερο σε αυτό που πιστεύουμε ότι υπονοεί παρά σε αυτό που πραγματικά ειπώθηκε.
Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές όταν μια συζήτηση έχει ήδη αποκτήσει έντονο συναισθηματικό χαρακτήρα. Όσο περισσότερο αισθανόμαστε ότι απειλούνται οι αξίες, η ταυτότητα ή οι πεποιθήσεις μας, τόσο δυσκολότερο μπορεί να γίνει να επεξεργαστούμε με ακρίβεια την οπτική του άλλου.
Η πλάνη του αχυρανθρώπου στις σχέσεις
Το Strawman Fallacy δεν περιορίζεται στη φιλοσοφία, την πολιτική ή τα debates. Εμφανίζεται συχνά και στην καθημερινή επικοινωνία. Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να πει «Θα ήθελα να περνάμε περισσότερο χρόνο μαζί» και ο σύντροφός του να απαντήσει «Άρα θεωρείς ότι δεν κάνω ποτέ αρκετά για τη σχέση μας». Αντίστοιχα, η πρόταση «Με ενόχλησε ο τρόπος που μου μίλησες χθες» μπορεί να μετατραπεί σε «Δηλαδή θεωρείς ότι είμαι απαίσιος άνθρωπος».
Σε αυτές τις περιπτώσεις, ένα συγκεκριμένο παράπονο μετατρέπεται σε μια πολύ πιο γενικευμένη κρίση. Η συζήτηση απομακρύνεται από το πραγματικό ζήτημα και το άτομο που εξέφρασε το αρχικό παράπονο καταλήγει συχνά να εξηγεί ή να υπερασπίζεται κάτι που δεν είπε ποτέ. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που τέτοιες συζητήσεις μπορούν να γίνουν κυκλικές και να δημιουργήσουν έντονη απογοήτευση και στις δύο πλευρές.
Strawman και social media
Τα social media δημιουργούν ιδιαίτερα πρόσφορο έδαφος για τέτοιου είδους λογικά σφάλματα. Οι σύντομες αναρτήσεις, η απουσία ευρύτερου context και η ταχύτητα με την οποία αντιδρούμε σε περιεχόμενο μπορούν να οδηγήσουν σε υπεραπλουστεύσεις σύνθετων απόψεων. Έτσι, μια θέση μπορεί εύκολα να μετατραπεί στη λογική «αν δεν συμφωνείς με το Α, τότε υποστηρίζεις το Β».
Στην πραγματικότητα, όμως, οι περισσότερες απόψεις δεν περιορίζονται σε δύο απόλυτες επιλογές. Ένας άνθρωπος μπορεί να ασκεί κριτική σε μια ιδέα χωρίς να υποστηρίζει το ακριβώς αντίθετό της. Μπορεί επίσης να συμφωνεί με ένα μέρος ενός επιχειρήματος και να διαφωνεί με ένα άλλο. Η μετατροπή σύνθετων θέσεων σε δίπολα κάνει τις συζητήσεις ευκολότερες, αλλά όχι απαραίτητα πιο ακριβείς.
Πώς μπορούμε να το αναγνωρίσουμε;
Ένας χρήσιμος τρόπος να εντοπίσουμε ένα πιθανό strawman είναι να παρατηρούμε πότε η θέση ενός ανθρώπου επαναδιατυπώνεται με πιο απόλυτους, ακραίους ή γενικευμένους όρους από αυτούς που χρησιμοποίησε ο ίδιος. Φράσεις όπως «Άρα αυτό που λες είναι…» ή «Ουσιαστικά πιστεύεις ότι…» δεν αποτελούν από μόνες τους λογικό σφάλμα, αλλά μπορούν να αποτελέσουν ένα καλό σημείο για να ελέγξουμε αν έχουμε πράγματι κατανοήσει σωστά τον άλλον.
Μια χρήσιμη ερώτηση είναι: «Αν επαναλάμβανα με αυτά τα λόγια τη θέση του άλλου, θα συμφωνούσε ότι την περιέγραψα σωστά;» Αν όχι, τότε πιθανότατα χρειάζεται να κατανοήσουμε καλύτερα το επιχείρημά του πριν προσπαθήσουμε να το αντικρούσουμε.
Το αντίθετο του strawman συχνά περιγράφεται ως steelman argument. Σε αυτή την περίπτωση προσπαθούμε να παρουσιάσουμε την ισχυρότερη, πιο λογική και πιο δίκαιη εκδοχή της θέσης του άλλου πριν ασκήσουμε κριτική. Δεν σημαίνει ότι πρέπει να συμφωνήσουμε μαζί του. Σημαίνει ότι η διαφωνία μας βασίζεται σε αυτό που πραγματικά υποστηρίζει και όχι σε μια εκδοχή που δημιουργήσαμε εμείς.
Η κριτική σκέψη δεν αφορά μόνο την ικανότητα να εντοπίζουμε τα λάθη στα επιχειρήματα των άλλων. Αφορά επίσης την ικανότητα να εξετάζουμε τον τρόπο με τον οποίο εμείς οι ίδιοι ακούμε, ερμηνεύουμε και αναπαριστούμε τις απόψεις τους. Μια ουσιαστική διαφωνία δεν απαιτεί συμφωνία, απαιτεί όμως να διαφωνούμε με αυτό που πραγματικά ειπώθηκε.
Σχόλια